Dubički praslon

Tridesetih godina prošlog vijeka, u okolini Dubice pronađen je ogroman zub star više od milion godina. Pripadao je izumrlom praslonu, ogromnoj životinji visine do 4 metra, koja je nekada davno naseljavala naše krajeve, u vrijeme kada su na sve strane još rasle palme. Zanimljiv tekst o ovom otkriću objavljen je 1933. godine u ilustrovanom časopisu „Priroda“.


Pre nekog vremena jedan seljak proširujući seoski put u blizini Bosanske Dubice, našao je oko jedan metar pod zemljom jedan neobičan i vrlo velik zub, koji je srećnim slučajem uskoro dospeo u sarajevski muzej. Ovde se utvrdilo da taj zub pripada izumrlom praslonu Mastodon (Bunolophoden) angustidens, koji je nekada u mlađem tercijeru (miocenu) u velikom broju naseljavao prostrane predele Evrope. Gornja površina ovog zuba (bio je to kutnjak donje vilice) dugačka je 11 cm, a široka 6 cm.

Nalazak ima veliku važnost jer je ovo jedno novo nalazište ove vrste u našoj državi. Ostaci mastodona nađeni su do sada u oblasti Bosne i Hercegovine kod Konjica, zatim kod Banja Luke i u nanosu reke Save. Ovaj fosilni ostatak ima drevnu starost od preko milion godina. Nalazak ovog fosila pobuđuje u isto vreme uspomenu na to prastaro doba Zemljine istorije. Tada su vladale sasvim drukčije prilike na Zemljinoj površini i sasvim drukčiji životinjski svet je naseljavao naše krajeve.

Evropa je u to doba imala sličnu klimu koja danas vlada u indomalajskim oblastima, pa je i životinjski svet bio sličan onome koji danas tamo živi. U našim predelima su na sve strane još rasle palme i srednja godišnja temperatura bila je za 9 stepeni viša od današnje.

Sama fizionomija Zemlje izgledala je sasvim drugačije nego danas. Severni delovi naše otadžbine i cela mađarska ravnica do grada Beča bile su preplavljene Panonskim morem. Jedan široki morski rukav pružao se od Beča preko Bavarske i Švicarske do Marseja i spajao ovo more sa Sredozemnim morem. U to doba već se završavalo jedno od najvećih ubiranja Zemljine kore u celoj geološkoj istoriji Zemlje i tada su se formirali svi najvažniji planinski venci na planeti: Alpi, Himalaji, Andi itd.

Najveću osobitost pokazivao je tada životinjski svet. Životinjski oblici koji su tada naseljavali Evropu već odavno su sasvim izumrli i ne nalaze se nigde više, a njihovi najbliži srodnici žive danas u raznim oblastima tropskih predela. Najobičniji i najčešći životinjski stanovnici evropskog miocena bili su ogromni surlaši Dinotherium i Mastodon. Od ovog poslednjeg živelo je u Evropi u mlađem tercijeru nekoliko vrsta među kojima je najpoznatiji i najrasprostranjeniji bio Mastodon angustidens, kome pripada i naš fosil iz Bosanske Dubice.

Ove životinje su po svom izgledu pokazivale najveću sličnost sa današnjim slonom, s kojim u stvari i stoje u najbližoj genetičkoj vezi. Ranije se smatralo da su mastodoni direktni preci današnjih slonova. Međutim, novija i podrobnija ispitivanja pokazala su baš prema obliku i strukturi kutnjaka da je to netačno. Mastodoni su izumrla grana surlaša bez direktnih potomaka, a današnji slonovi su samo njihovi najbliži srodnici i predstavljaju pobočnu granu stabla surlaša. Za čuđenje je kako današnja nauka može sve ovo da utvrdi na temelju samo jednog jedinog zuba i da nam pomoću njega prikaže ceo izgled i način života neke već davno izumrle životinje! Međutim, svi organi životinjskog tela stoje u najintimnijoj kauzalnoj vezi, a način života i ishrane neke životinje potpuno su izraženi u strukturi i rasporedu njenih zuba.

Izumrli Mastodon i Dinotherium bili su pravi životinjski kolosi od 3-4 metra visine. Njihovo glomazno telo bilo je obloženo neobično debelom i tvrdom kožom bez dlake, koja kao topao telesni pokrivač nije bila potrebna životinjama blage miocenske klime.

Međutim, kasniji predstavnici surlaša koji su živeli u evropskom diluvijumu – kao na primer mamut – imali su gusto i dugačko runo, koje ih je štitilo od nepogoda surovog ledenog doba. Glavni uzrok izumiranja ovih oblika krajem tercijarnog doba izgleda da i leži baš u tome što se nisu mogle prilagoditi oštroj diluvijalnoj klimi.

Prema spoljnom izgledu, najočiglednija razlika između tercijernih mastodona i današnjih slonova sastoji se u obliku i broju kljova, to jest ogromnih sekutića koji kao moćni izraštaji štrče daleko ispred usta i od kojih danas dobijamo „slonovu kost“. Mastodon je imao četiri ovakve tvorevine, u svakoj vilici po dve, kao što pokazuje slika, dok današnji slonovi imaju samo jedan par kljova u gornjoj vilici.

Po svom poreklu, surlaši su afričke životinje. Njihovi najstariji preci poznati su u fosilnom stanju iz eocenskih slojeva Egipta, odakle su se ove životinje u toku tercijera raselile po celoj severnoj polukruglji Zemlje i postepeno doprle čak u Severnu Ameriku. U toku diluvijuma predstavnici ove grupe životinja postepeno su sasvim izumrli u Evropi, Americi i najvećem delu Azije, a njihovi poslednji ogranci do danas su se očuvali samo u svojoj pradomovini Africi i južnoj Aziji u današnjem slonu. Međutim, i ove životinje postepeno sve više opadaju i nesumnjivo će u bliskoj budućnosti i njih sasvim nestati, a sa njima će se ugasiti i celo stablo surlaša.

Vidimo dakle da su na našoj Zemlji nekada živele raznovrsne životinje kojih danas nema nigde više. Neke od njih su sasvim izumrle bez direktnih potomaka, dok su se druge postepeno izmenile zbog promena u životnim uslovima i u toku ogromnih vremenskih perioda formirale sasvim drugačije vrste koje danas žive u raznim predelima. Još u istorijsko doba živele su u našim krajevima neke životinje koje su danas ili potpuno izumrle ili se još nalaze samo u sasvim drugim predelima.

Stari grčki istoričari saopštavaju da su u doba persijskih ratova na Balkanskom poluostrvu živeli lavovi koji su napadali i rastrzali azijske ratnike.

Danas ove životinje žive samo u Africi i južnoj Aziji. U doba Rimljana najobičniji stanovnici germanskih šuma bili su bizon i divlje goveče – „ur“ ili „subr“. Njega su već u najstarije doba naši preci počeli pripitomljavati i njegov potomak je današnje pitomo goveče, dok je on istovremeno u divljem stanju živeo u Evropi sve do 17. veka. Bizon je u Poljskoj našao poslednje utočište i tamo u jednom prirodnom parku živeo sve do svetskog rata kada su istrebljeni i poslednji egzemplari. Ovakvih primera izumiranja i postepenog iščezavanja pojedinih životinjskih vrsta i u najnovije doba poznat je danas veliki broj.