Banjalučki okrug 1898.

Banjalučki okrug ima 329.499 stanovnika. Deli se na ove kotare: banjalučki, dubički, novljanski, gradiški, prijedorski, prnjavorski, kotor-varoški, derventski i tešanjski. U ovom su okrugu sve varoši kraj vode. Banjaluka je velika varoš na Vrbasu sa 13.566 stanovnika i 1.246 vojnika. Ovo je napredno mesto sa žive trgovine, što se opaža i na lepim zdanjima u poslednje vreme. O Trojičinu dne drži se sajam koji je vrlo posećen.

I Rimljani su bili uočili lep položaj ovoga mesta ili kako stari govorahu Bajne Luke, te su se tu bili nastanili, na čije tragove i sad nailazimo u sumporovitoj toploj banji u gornjem gradu i inače. Omanji su grad, bez sumnje, Rimljani gradili koji bi u srednjem veku proširen i zvao se Vrbaški grad, a tek se docnije pod njim osnova varoš Banja Luka.

U čaršiji se nalazi u istočnjačkom ukusu ozidana kiraetana (čitaonica). Lepa je bolnica i fabrika duhana. Šetalište se pruža čitav čas alejom do kasarne na Vrbasu. Pravoslavci imaju jednu crkvu, katolici 2, Jevreji dva hrama, a muhamedanci 32 džamije. Sem toga postoji jedna štamparija.

Na 20 minuta od varoši podigli su katolički kaluđeri trapisti manastir. Bratstvo broji 250 članova koji se bave zemljoradnjom, suknarstvom, stočarstvom i vare pivo. Sem toga izdržavaju i uče redovno do 70 siročadi. Po njihovu tipiku ne smeju nikad ništa govoriti, sem pozdravljanja, molitve i crkvenog pojanja.

Gradiška (Berbir) ima 5.353 stanovnika i 149 vojnika. Leži na Savi i kotarsko je mesto. Kostajnica (1574 stanovnika) na Uni, preko ove reke vodi most u austrijsku Kostajnicu. Dubica (3.297 stanovnika) na Uni. Novi, varoš od 3.267 stanovnika na stavi Une i Sane. Prijedor je prilično mjesto sa 4.999 stanovnika. Leži na desnoj obali Sane, baš na onom mestu gde se ravnica sužava pred stenovitom klisurom.

Na stenama oko same varoši ležu se akmadže (sokolovi) koje bogati begovi u proleće hvataju i do avgusta već toliko nauče da idu s njima u lov na divlje golubove.

Tešanj je na izvoru Tešanjske reke sa 6.736 stanovnika, važno žitarsko mesto. Ova živopisna varoš beše negda glavno mesto banovine Usore. Doboj, varošica na Bosni, sa 2.768 stanovnika. Blizu Doboja je južno mestance Usora gde je 1415. godine bio strašan boj između Madžara i Hrvoja, koji je vodio pored pravoslavnih mnogo bogumila uz pripomoć Tursku. Ovo je bio prvi zajednički rad bogumila s Turcima, mada su oni i pre toga u nekim odnosima stajali. U ovom je mestancetu sad stovarište firme Marpurgo i Parente za izvoz bosanske rastove građe, a sem toga tu je osnovana i fabrika šećera.

Delo (Beograd, 1898)