Na početku bješe rat (1)

Na crkvenom saboru u Klermonu 25. novembra 1095. godine, papa Urban II pozvao je na Prvi krstaški rat. Za Zapadnu Evropu bio je to presudan događaj čije se posljedice i danas osjećaju na Bliskom istoku. Obraćajući se gomili sveštenika, vitezova i sirotinje, Urban je pozvao na sveti rat protiv islama. Turci Seldžuci, objasnio je on, pripadnici varvarske rase iz središnje Azije, koji su nedavno postali muslimani, prešli su preko Anadolije u Maloj Aziji (današnja Turska) i te zemlje preoteli od hrišćanskog Vizantijskog carstva. Papa je nagovarao evropske vitezove da prestanu sa međusobnim borbama i da se ujedine na istom zadatku, u borbi protiv ovih neprijatelja Boga.

Na Urbanov poziv ljudi su se odazvali u ogromnom broju. U narodu omiljeni sveštenici, kakav je bio Petar Pustinjak, pronijeli su vijest o krstaškom pohodu. U proljeće 1096. pet armija sa oko 60 hiljada vojnika, koje je pratila horda hodočasnika zajedno sa ženama i djecom, uputilo se na Istok. U jesen je njihovim stopama pošlo još otprilike 100 hiljada ljudi. Za to doba, ove su brojke više nego zadivljujuće. Kada su se prve armije približile vizantijskoj prestonici Carigradu, prestravljenoj ali i opčinjenoj princezi Ani Komnin činilo se da je “čitav Zapad i sve zemlje što leže između Jadranskog mora i Herkulovih stubova (Gibraltara), da je sve to, mijenjajući mjesto, grunulo pravo u Aziju”. Produhovljenim Vizantincima to je djelovalo kao velika invazija varvara, slična onoj koja je razorila Rimsko carstvo.

Zapad je po prvi put u moderna vremena navaljivao na Istok, pun agresivne pravednosti koju donosi sveti rat. Ovaj je krstaški pohod bio prvi čin zajedništva nove Evrope koja je tek ispuzala iz mračnih vremena. Bio je po ukusu svih kategorija društva: papa, kraljeva, aristokrata, sveštenika, vojnika i seljaka.

Ljudi su prodavali sve što su imali kako bi se opremili za ovu dugu i opasnu ekspediciju i u najvećem dijelu nisu bili podstaknuti pohlepom. Spopala ih je religiozna strast. Prišili su krstove na svoju odjeću i marširali ka zemlji u kojoj je Hrist umro, kako bi spasili svijet. To je istovremeno bilo i pobožno hodočašće i rat do istrebljenja.

Očito je da je krstaštvo bilo odgovor na duboku potrebu evropskih hrišćana, iako bi danas većina nas bez ustručavanja osudila krstaške ratove kao zle i nehrišćanske. Konačno, Isus je svojim sljedbenicima rekao da vole svoje neprijatelje, a ne da ih istrebljuju. On je bio pacifista i najvjerovatnije je imao više sličnosti sa Gandijem nego sa papom Urbanom. Ali, bilo bi vrijedno rasprave to da li je sveti rat duboko hrišćanski čin ili nije. Kao i judaizam i islam, i hrišćanstvo ima sebi svojstvenu sklonost ka nasilju, bez obzira na Hristov pacifizam.

Sve tri religije su istorijski i teološki povezane i sve služe istom Bogu. Sve tri tradicije su na izvjestan način posvećene ljubavi i čovjekoljublju, a ipak su sve tri razvile obrazac svetog rata i nasilja koji je začuđujuće sličan.

Više od hiljadu godina su evropski hrišćani pokušavali da se uzdrže od nasilnih težnji i da hrišćanstvo ostane religija ljubavi i mira, ali kada je papa Urban pozvao u krstaški rat, oni su odgovorili uz uzdah olakšanja i ponovo stvorili model svetog rata uz jednu naprosto savršenu preciznost, kao da su osjećali da, na koncu, čine ono do čega je prirodno došlo. Kako bismo razumjeli krstaške ratove, kao i svete ratove danas, moramo ispitati taj obrazac nasilništva i pokušati da otkrijemo zašto su sve tri religije osjećale da im je sveti rat potreban.

Negdje oko 1850. godine prije Hrista, čovjek zvani Avram napustio je svoj dom u Uru Kaldejskom i otputovao u Hanan, današnji Izrael. Na to da se iseli pobudilo ga je božansko biće koje mu je otkrilo kako je odlučilo da bude Bog Avrama i njegovih potomaka. Avram je trebalo da promijeni ime u Avraham kao znak novog statusa te da položi zavjet Bogu koji će, zauzvrat, blagosloviti njega i njegove potomke. Djeca Avramova postaće veliki narod i Bog je obećao da će im dati zemlju hanansku. Ovaj će događaj promijeniti svijet. Ne samo da Jevreji, Avramovi potomci, smatraju ovo početkom svoje istorije, nego i hrišćani i muslimani smatraju sebe djecom Avrama (Abrahama, Ibrahima). I hrišćani i muslimani su progonili Jevreje u raznim periodima svoje istorije, ali i jedni i drugi smatraju jevrejsku prošlost svojom sopstvenom i sebe doživljavaju kao prijemčive za obećanja koja je Bog dao Jevrejima.

To otkrivanje Boga Avramu bilo je revolucija u istoriji religije. Jevreji su postepeno shvatili da njihov Bog nije bio samo jedan od mnogih bogova. On je bio jedini Bog, a svi ostali “bogovi” bili su samo ljudska izmišljotina.

Bila je to izuzetna ideja u paganskom svijetu, u kojem su ljudi obožavali mnogo bogova i tako razvili neke od religija izuzetne moći i ljepote. I sami Jevreji često nisu bili sposobni da vjeruju da zaista postoji samo jedan Bog pa su zapadali u paganizam, ali je monoteizam, služenje samo jednom Bogu, bio čvrsto zasnovan u judaizmu i docnije u hrišćanstvu i islamu. Ove tri religije duboko su uzajamno povezane iako su u različitim vremenima međusobno vodile divljačke ratove.

Sjeme većeg dijela budućih razmirica može se naći u prvobitnom otkrivenju Boga Avramu. Prve riječi koje je Bog izgovorio bile su: “Tvojemu sjemenu daću zemlju ovu”, a da bi se to ostvarilo, dobri Avramovi potomci morali su da povedu prvi od mnogih okrutnih ratova za tu zemlju koju mnogi Jevreji i danas smatraju presudnom za očuvanje integriteta judaizma. Na koncu, Bog je proveo više vremena objašnjavajući Avramu da će zemlju dati njegovim potomcima nego što je proveo otkrivajući bilo šta o samom sebi. Sveta zemlja biće presudni faktor u našoj priči.

Karen ARMSTRONG, Sveti rat