Dubica – tvrđava na granici

Prestankom turskih osvajanja na sjevernim i sjeverozapadnim granicama Bosne, ustaljuje se granična linija i formira granična zona – krajina (serhat). U ovoj zoni, na nemirnoj granici između dva carstva i svijeta – austrijskog i osmanskog – našla se i Dubica. Prema turskom popisu iz 1643. godine, u graničnoj oblasti sandžaka Bosna bilo je 25 tvrđava, a među njima i ona dubička.

Istoričar osmanista Adem Handžić u radu „Organizacija vojne krajine bosanskog ejaleta u 17. stoljeću“ navodi da su se turske graničarske posade dijelile na pet rodova: mustahfize, tobdžije, azape, farise i martolose. Ovi graničari primali su dnevnice u novcu.

Zapovjednik tvrđave bio je uvijek aga mustahfiza (dizdar, dizdar-aga). Ukoliko tvrđava izgubi granični karakter, mustahfizi (čuvari) i tobdžije ostaju stalna posada i dobijaju timare (manje posjede) kao godišnje plate. Ostala tri roda azapi (stražari), farisi (konjanici) i martolosi činili su operativne odrede.

Nakon osnivanja kapetanija (do sredine 17. vijeka) kapetani su po rangu postali najstariji na svom području i bili su nadređeni dizdarima tvrđava. Dizdari su, ipak, zadržali komandu nad defanzivnim dijelom posade (mustahfizima i tobdžijama) dok je kapetan lično komandovao azapima, farisima i martolosima. Kapetan je imao i ličnu pratnju ili gardu koju su činili azapi, a zanimljivo je i to da je najviše krajiških kapetana proizašlo iz redova ovih pješadinaca – od njih 19 čak 16 su prije kapetanske dužnosti bili azapi. Dubički kapetani u 17. i 18. vijeku bili su iz porodica Šerić i Cerić.

Svi navedeni odredi dijelili su se na džemate, a ovi na manje jedinice – buljuke odnosno ode (8-10 vojnika). Džemati su mogli imati do stotinu pripadnika, zapovjednici su im bile age, a njihovi zamjenici ćehaje. Najbrojniji su bili azapi i njih je po pravilu bilo dvostruko više nego mustahfiza. Zatim su slijedili konjanici pa martolosi i konačno tobdžije kojih je bilo najmanje (najčešće po jedan buljuk, a najviše četiri, na primjer u Bihaću).

Krajiške posade u velikoj većini činili su muslimani sa naših prostora, takvi su u potpunosti bili rodovi mustahfizi, farisi i tobdžije, dok je među martolosima i azapima bilo i hrišćana.

Iako su martolosi prvobitno predstavljali isključivo hrišćanske odrede, u 17. vijeku hrišćani čine do trećine ljudstva tih jedinica na granici. Kako piše Handžić, neke ode u cijelosti, sa starješinama, činili su hrišćani, druge ode muslimani, a treće su bile mješovite. U redovima osmanske vojske na granici sa Austrijom hrišćana je bilo i u drugoj polovini 18. vijeka. Kada su Austrijanci u ljeto 1788. zauzeli Dubicu, među 414 zarobljenika našlo se i osam hrišćana – “šest vojnika i dvojica slugu”.

DUBICA 1685. godine

U Dubici su od samog početka turske vladavine bili zastupljeni svi rodovi graničara i njihov broj se stalno povećavao. Ipak, broj vojnika u dubičkoj tvrđavi bio je gotovo dvostruko manji od broja graničara u tvrđavi Gradiška, najbolje čuvanom gradu na sjevernoj granici. Prema popisu iz 1586. godine, u 14 osnovnih jedinica u Dubici je bilo 140 vojnika. U to je doba ovaj kraj i dalje slabo nastanjen: deset godina ranije na čitavom dubičkom području bilo je tek pedesetak kuća.

Trideset godina kasnije (1616) u Dubici je 318 vojnika, razvrstanih u 30 jedinica, a 1643. godine dubičku tvrđavu brani 505 ljudi.

Između 1616. i 1643. godine, sa ukupno 187 vojnika ojačana su dva punkta: tvrđavski most koji je štitio dodatni džemat azapa i palanka Dubica koju su pojačala dva buljuka mustahfiza, buljuk tobdžija i džemat azapa. Poređenja radi, iste 1643. godine u tvrđavi Gradiška bilo je oko 900 vojnika. Gradiška je bila i sjedište kapetana rijeke Save, najranije osnovane kapetanije u Bosni.

U susjedstvu Dubice bile su i tvrđave Kostajnica i Jasenovac. I Kostajnica je u to doba imala brojniju posadu od Dubice – 1643. godine ovaj grad čuvalo je 896 vojnika iz svih pet rodova. Najbrojniji su bili azapi (291) potom mustahfizi (206), martolosi (171), konjanjici (150) i tobdžije (39). Posebno čuvani dijelovi Kostajnice bili su most na Uni, palanka i kula Slatina. Palanku i tvrđavu Jasenovac 1643. godine branilo je 219 vojnika. Više od polovine posade činili su azapi, a konjanika ovdje nije bilo.

Dubička tvrđava u više je navrata oštećena ili razorena. Turske snage tri puta su bile prinuđene da se iz nje povuku – 1687, 1716. i 1788. godine, kada je grad doživio i najveće razaranje. Austrijski vojskovođa Laudon zapisao je da je u avgustu te godine Dubicu pretvorio “u gomilu kamenja”. Tvrđava je jednako i obnavljana. Tako je 1749. obnova tvrđave u Dubici povjerena sarajevskom trgovcu Ahmed-agi Dženetiću. U jesen 1821, u vrijeme dok je namjesnik Bosne bio Dželaludin paša, u obnovi tvrđave učestvovalo je gotovo cjelokupno stanovništvo – svaki mještanin morao je donijeti po dva direka za utvrđivanje bedema. Kvalitet izvedenih radova na gradskim zidinama docnije je provjerio pašin izaslanik Salih-aga Ibrovac.