Bosanska seljačka buna

Photo by Johannes Plenio on Pexels.com

Bune muslimana seljaka izbijale su u pojedinim krajevima Bosne, najčešće u Sarajevu i okolini, još u 17. stoljeću. Prva velika muslimanska seljačka buna pojavila se u prvoj polovini pete decenije 18. stoljeća. Ona je zahvatila gotovo čitavo područje Bosne i Hercegovine i trajala više od deset godina. Ogorčeni na prekomjerno izrabljivanje i zloupotrebe vlasti bosanskih vezira i njihovih pomagača ajana, kapetana, kadija i drugih, seljaci i gradska muslimanska sirotinja odbijali su da daju namete.

Kada su vlasti pokušale da ih prisile na to, oni su se dizali na oružani otpor i ubijali pojedine predstavnike vlasti. Kad su organi vlasti počeli da primjenjuju represalije, seljaci su se masovno dizali i napadali predstavnike vlasti, njihove odrede i pomagače iz redova imućnih klasa (spahije, bogate trgovce i druge), palili njihove domove, uništavali njihov imetak i opsjedali i razarali utvrđene zamkove.

Glavna žarišta velike muslimanske seljačke bune bila su u Tešnju, Tuzli, Sarajevu, Livnu, Duvnu, istočnoj Hercegovini i Mostaru. Pored seljaka zemljoradnika, u pobunjeničkim redovima su ponegdje učestvovale i sitne spahije, siromašniji gradski slojevi kao i neki predstavnici duhovnog reda (ulema).

Glavni i najistaknutiji vođa pobunjenih seljaka i gradske sirotinje bio je kadija Abdurahman Muharemija iz Sarajeva. On je izgleda bio jedan od začetnika bune i njen najsposobniji i najdosljedniji organizator i vođa. Zbog toga je u odlučnom obračunu sa snagama bosanskog vezira Mehmed-paše Kukavice i glavom platio 1753. godine u okolini Zvornika.

Kao i sve seljačke bune u srednjem vijeku, i ova buna bosanskih seljaka izbila je spontano i odvijala se bez jasnog plana i programa i bez nekog čvrstog vođstva sposobnog da sve heterogene elemente poveže u jednu cjelinu i da im ukaže neku perspektivu. Ubrzo po izbijanju, seljačka buna u Bosni počela je da poprima anarhičan karakter.

Deklasirani elementi iz redova janjičarske organizacije (baše) iskoristili su bunu za sijanje straha, primjenu nasilja i pljačkanje vrlo često nedužnog stanovništva čime su izazivali njegov gnjev.

Time su zasjenjivali prave uzroke bune, onemogućavali njen uspješan ishod i olakšavali posao organima vlasti da postepeno povrate svoj autoritet te da osloncem na gornje slojeve muslimanskog stanovništva uguše bunu bosanskih seljaka. Karakteristično je da su u početku ove bune neki njeni inicijatori u Sarajevu radili na stvaranju izvjesne domaće vojne organizacije. Ova je, izgleda, trebalo da učini nepotrebnim oporezivanje stanovništva u korist bosanskih vezira.

Polazeći od prakse učešća svih bosanskih muslimana u odbrani granica Bosne i održavanju reda u zemlji, ti krugovi su bili razvili akciju za stvaranje odreda seljačko-gradske vojske po janjičarskom uzoru; trebalo je da se njeni pripadnici zovu baše kao i janjičari u gradovima. Po zamisli inicijatora, tom vojnom organizacijom trebalo je da budu obuhvaćeni svi vojni redovi u Bosni, uključujući i posade u kapetanijama, kao i njihove komandante kapetane. Na toj osnovi razvio se žestok sukob sa nekim kapetanima na Krajini. Iz svojih klasnih razloga, kapetani nisu bili skloni da se pridruže ustanicima jer su za očuvanje svojih pozicija vidjeli jaču garanciju u saradnji sa sultanom i bosanskim vezirom.

Pokušaj formiranja seljačko-gradske vojske propao je već u začetku. Kako zbog otpora kapetana, tako i zbog sebičnih motiva gornjih slojeva sarajevskog stanovništva koji su dobrovoljne priloge sabirane u svrhu mobilizacije seljaka iskoristili za lično bogaćenje.

Seljački pokret bio je uglavnom ugušen do kraja 1757. godine na čitavom području Bosne i Hercegovine. Izvjestan pozitivan rezultat tog pokreta ispoljio se u tome što je kasnije bilo manje zloupotreba i što je uneseno više reda u oporezivanje. Ukoliko su se zloupotrebe i javljale, bile su sporadične i ograničene samo na nezakonito djelovanje izvjesnih funkcionera kojima je narod pružao otpor, a na neke dizao i ruku.

Avdo SUĆESKA, Neke specifičnosti istorije Bosne pod Turcima