Slom Kraljevine Jugoslavije

Nemačka “Operacija kazna” otpočela je u zoru 6. aprila 1941. bombardovanjem Beograda koje je trajalo tri dana i u kojem je uništeno gotovo pedeset odsto tog otvorenog grada. Munjevitim vazdušnim napadima onesposobljeni su aerodromi, uništena je većina aviona, prekinute komunikacije i izazvan opšti haos, čime je omogućen istovremeni kopneni napad. Glavni udar je došao iz Bugarske kako bi došlo do spajanja s italijanskim trupama koje su nadirale iz Albanije i time se Jugoslavija odsekla od Grčke. Pad Skoplja drugog dana ratnih operacija ugrozio je mogućnost povlačenja u Grčku, ali su jugoslovenske trupe na jugu nekoliko dana pružale otpor. Izvršena je čak i ofanziva na albansku teritoriju, s koncentrisanim napadima na Skadar. Jugosloveni su došli gotovo do Skadra kada je italijanska obaveštajna služba, koja se plašila takvog napada i očekivala ga i koja je dešifrovala jugoslovenske poruke, dala lažne naredbe za prekid napada. Već 14. aprila Jugosloveni su u Albaniji prešli u defanzivu.

Bilo je i drugih primera uspešnih inicijativa komandira nižeg ranga i lokalnih otpora, pre svega herojska akcija pilota vojne avijacije u odbrani Beograda, u kojoj su, uzgred rečeno, učestvovali srpski, hrvatski i slovenački oficiri.

Napad sa severa se još brže odvijao zahvaljujući i sabotažama ustaša na nekoliko ključnih položaja, kao i pripadnika nemačke etničke manjine. Nemci su 10. aprila ušli u Zagreb; Hrvatska, u kojoj su ustaše preuzele vlast, otcepila se. Slično je pokušano i u Sloveniji. Kako je došlo do opšte pometnje u rukovođenju vojnim operacijama, jugoslovenska Vrhovna komanda naložila je svim jedinicama da delaju po sopstvenom nahođenju. Neefikasna odbrana je popuštala, pometnja, panika i malodušnost su zavladali. Nije bilo rezervnih snaga niti druge linije odbrane na koju se moglo povući.

Kralj, vlada i Vrhovna komanda vojske napustili su Beograd 6. aprila, zatim su bili u stalnom pokretu kroz Bosnu u Crnu Goru i brzo su gubili kontrolu nad dešavanjima u zemlji. Simović je preuzeo dodatni ratni položaj načelnika Generalštaba pri Vrhovnoj komandi (vrhovni komandant bio je vladar). Maček je 7. aprila rekao da ide u Zagreb. Nakon konsultacija s rukovodstvom svoje stranke, objavio je, preko radija, da će ostati u zemlji i deliti sudbinu sa svojim narodom i pozvao je na red i mir, kako u vojsci tako i u građanstvu. O tome je obavestio kolege u vladi, uveravajući ih da ih se neće odreći.

Na poslednjem sastanku vlade koji je održan na tlu Jugoslavije, 13. aprila na Palama, istočno od Sarajeva, Simović je dao ostavku na svoj komandni položaj na koji je, na njegov predlog, postavljen general Danilo Kalafatović. Nemci su tog dana ušli u Beograd i Simović je dao nalog Kalafatoviću da pregovara o primirju. Na aerodromu u Nikšiću, u Crnoj Gori, odakle su narednih dana avionom prebačeni u Grčku, kako bi se pridružili kralju Petru koji je već bio napustio zemlju, ministrima je rečeno da je vojska na ivici kapitulacije. Njihovo mišljenje u vezi s tim nije bilo traženo. Simović je kasnije tvrdio da mu je namera bila samo da izdejstvuje “francusko” primirje.

Punomoćnici Vrhovne komande otišli su u Beograd na pregovore s nemačkom i italijanskom vojskom. Rečeno im je da je uslov potpuna kapitulacija i da će Nemci nastaviti da napreduju sve dok ona ne bude potpisana. Kalafatović je 16. aprila praktično bio zarobljenik, a njegova vlada je već bila otišla. Kapitulaciju jugoslovenske vojske potpisali su 17. aprila opunomoćenici Vrhovne komande, među njima i Cincar-Marković, kako bi se Nemci odobrovoljili.

Poljska se držala 35 dana, Francuska 43. U Jugoslaviji je sve bilo gotovo za dvanaest dana. Pobedu su gotovo u potpunosti izvojevali Nemci.

Bugarsku teritoriju su koristili kao glavnu odskočnicu za napad na Jugoslaviju i Grčku, ali bugarske trupe nisu u tome učestvovale. Nisu ni rumunske, a u početku ni mađarske, iako su i rumunska i mađarska teritorija korišćene u tu svrhu. Nakon što je otpor Jugoslovena na severu slomljen i proklamovana nezavisnost Hrvatske, mađarski regent je 11. aprila objavio da je dužnost Mađarske da traži povraćaj jugoslovenskih oblasti u interesu Mađara koji su u njima živeli. Italijanske trupe su, uz objavu rata, ušle u Sloveniju i stigle do Ljubljane neposredno pre Nemaca. Napredovale su i niz jadransku obalu i 17. aprila zauzele Kotorski zaliv i ostatke jugoslovenske male ratne mornarice koja praktično nije ni dejstvovala.

Između 200 i 300 hiljada ratnih zarobljenika, 12 hiljada oficira i više od 200 generala, uglavnom Srba, odvedeno je u logore u Nemačkoj i Italiji. Nemačke trupe su izgubile 558 vojnika, a italijanske 3.500. Ministarstvo spoljnih poslova Nemačke je 27. aprila obavestilo švajcarsko poslanstvo u Berlinu da ne mora više da zastupa interese Jugoslavije u Nemačkoj niti Nemačke u Jugoslaviji, što je ono bilo zamoljeno da čini nakon prekida diplomatskih odnosa između tih zemalja, jer jugoslovenska država više ne postoji.

Čim je kapitulacija 18. aprila 1941. stupila na snagu, nemačka Vrhovna komanda je objavila prekid operacija na “srpskom poprištu”. Nekim kategorijama ratnih zarobljenika dozvoljeno je da se vrate kućama (onima koji su se opredelili za Hrvatsku, onima koji su poticali s anektiranih teritorija i iz Crne Gore, pripadnicima etničkih manjina i bolesnima), tako da je 181 hiljada ratnih zarobljenika ostala u logorima u Nemačkoj i 10 hiljada u Italiji – devedeset odsto njih bili su Srbi. Gotovo svi Jevreji koji su ostali u nemačkom zarobljeništvu, uključujući oko 400 oficira, preživeli su rat.

Stevan K. PAVLOVIĆ, Hitlerov novi antiporedak