Štap, čaša i knjiga

Statusni simboli se relativno rijetko pojavljuju na stećcima. To su: štap, knjiga i čaša. Oni su predstavljali obično ljude koji su imali istaknutiji položaj u društvu ili su pak obavljali neke vjerske funkcije. Prikazi štapa u kategorijama motiva statusnih simbola su najintrigantniji. S tim u vezi misli se prije svega na njegovu simboliku, a ne na praktičnu upotrebu. Tako je štap „govorio“ o onome ko ga nosi; njegovom ugledu. Nije sasvim jasno kada je štap ušao u službenu crkvenu upotrebu. Na crkvenom saboru u Toledu 694. godine štap je naveden kao biskupska počast.

Međutim, simbolika štapa na stećcima nije još uvijek u potpunosti razriješena. Tako pojedini štapovi imaju izgled slova T, pa ih je teško razlikovati od tzv. tau križa. Kod nekih štapova ovog tipa krajevi se spiralno završavaju ili su napravljeni u obliku polumjeseca. Posebno interesantna kategorija su tzv. pastirski ili biskupski štapovi koji se spiralno završavaju.

U dosta prikaza pojavljuju se ljudske figure kako drže štapove ili su u kombinaciji sa njima. Možda najpoznatiji primjer je stećak gosta Milutina sa nekropole u Humskom kod Foče (danas u Zemaljskom muzeju BiH). U analizi ovog stećka najzanimljiviji je upravo prikaz sa istočne strane gdje lik muškarca drži u lijevoj ruci knjigu a desnom je naslonjen na štap u obliku slova T.

STEĆAK GOSTA MILUTINA

Također, na stećku je i natpis bosančicom u kojem se spominje sam Milutin Crničanin, velikodostojnik Crkve bosanske, tako da i štap i knjiga u ovom primjeru su pokazatelj Milutinovog statusa u hijerarhiji Crkve. Na natpisu stoji da je primao darove od „velike gospode i vlasteo i grčke gospode.“ Na ukupno 44 stećka se može pronaći simbol štapa. Bešlagić je prvo iznio mišljenje da se prikazi štapova mogu vezati ne samo za djeda već i za ostale velikodostojnike Crkve bosanske, a potom je ublažio svoje mišljenje tvrdnjom da je štap svećenička oznaka uopćeno. Međutim, ne smije se isključiti činjenica da pored toga što je vjerovatno štap bio svećenička oznaka srednjovijekovne Bosne, postoji mogućnost da je bio i oznaka uglednih ljudi koji su se bavili svjetovnim aktivnostima.

Knjiga kao motiv na stećcima se pojavljuje samo tri puta. Već je spomenut primjer iz Humskog kod Foče kojem je sličan i prikaz iz Hočevlja kod Breze (gdje su u kombinaciji sa muškom figurom i štapom).

Na trećem primjeru iz Miranja kod Zadra, uz prikaz knjige se nalazi i čaša. Ona je stari simbol i posmatra se kao jedan od najvažnijih rekvizita u nizu liturgijskog posuđa. U ovom smislu knjiga bi mogla predstavljati vjersko štivo u rukama vjerskih službenika.

Motiv čaše na stećcima se nalazi na nešto više od deset primjera. Najčešće su prikazane izolovano, ponekad sjedeća muška figura drži čašu ili pored knjige. Ona vjerovatno sugerira i činjenicu da je baš tu pokopan neki svećenik. U nekoliko primjera su i pronađene čaše u grobovima ispod stećaka (čitave ili njezini fragmenti).

Edin BUJAK, Stećkopedija