Otomani i vrijeme

Otomani su, ne manje od ostalih muslimanskih naroda, prezirali varvarske nevjernike koji su živjeli zapadno od njih, ali su bili spremni da proučavaju i pozajmljuju neke izume tih dovitljivih varvara, pronalaske koji bi mogli da posluže njihovim ciljevima, a da pritom ne ugroze njihov način života. Ovo je jako dobro zaključio Žislen de Buzbek, koji je bio ambasador Svetog Rimskog carstva u Istambulu, u jednom pismu iz 1560. godine.

“Nijedna nacija nije pokazala manje odbojnosti prema usvajanju korisnih pronalazaka drugih. Oni su svojim potrebama prilagodili velike i male topove, kao i mnoga druga naša otkrića. Međutim, nikada sebe nisu natjerali da počnu sami da štampaju knjige ili da postavljaju javne časovnike”, pisao je Buzbek.

S vremenom su Otomani otvorili put i ovim stvarima. Štampanje se pojavilo na turskom i arapskom u 18. vijeku, a časovnici su uvedeni mnogo ranije, pa su čak bili postavljeni i na velikoj carskoj džamiji. Otomansko zanimanje za evropske mehaničke časovnike, čija je proizvodnja na Zapadu počela u 14. vijeku, datira od vrlo ranih dana. Već u 16. vijeku evropski časovnici bili su u upotrebi, pa su čak imali i svoje lokalne imitacije. Od oko 1630. do 1700. godine, u distriktu Galata u Istambulu, postojali su časovničarski esnafi, čiji su proizvodi bili jednaki standardu švajcarskih i engleskih majstora ovog zanata. Oni su, međutim, bili emigranti iz Evrope, ne lokalni muslimani, a do kraja 17. vijeka čak ni oni nisu više bili u stanju da se izdržavaju.

Zapadni proizvođači sada su proizvodili časovnike posebno dizajnirane spram turskog ukusa i tržišta. Njihova nova praksa bila je da izvoze kompletan, gotov proizvod: nisu više bili voljni da samo obezbjeđuju dijelove za zamjenu lokalnim časovničarima. Takođe, časovnici s klatnom, kao i satovi na oprugu stalno su usavršavani u Evropi, sa čime časovničari u Istambulu nisu mogli da drže korak. Sa prvim godinama 18. vijeka, proizvodnja časovnika u Turskoj praktično je okončana.

Jedan od posljednjih časovničara sa Zapada koji je otišao u Tursku bio je Isak Ruso, otac filozofa Žan Žak Rusoa, koji u jednoj svojoj ispovijesti veli kako mu je otac otišao u Konstantinopolj gdje je dobio posao časovničara u Saraju.

Čudnom slučajnošću, i Volter je imao neke veze sa turskim tržištem satova. Kao plemić od Fernea, trudio se da pomogne ljudima koji su živjeli na njegovom imanju, uključujući i grupu vjerskih izbjeglica iz Ženeve. Oni su slučajno bili časovničari pa je Volter radio na tome da im pronađe neko novo tržište. U pismu Frederiku Velikom iz 1771. godine, Volter kaže da je Turska upravo savršeno tržište: “Sada je šezdeset godina otkako Turci uvoze časovnike iz Ženeve, a još uvijek nisu u stanju da ih prave, pa čak ni da ih popravljaju”.

Bernard LEWIS, Muslimansko otkriće Evrope