Kolo na stećku

O ukrasu na srednjovjekovnim kamenim nadgrobnicima u Bosni i Humu piše se i raspravlja već više od dva vijeka. Porijeklo, značenje i stilske osobine motiva klesanih na stećcima sagledavani su iz različitih uglova i tumačeni na međusobno oprečne načine. Ovim problemom bavili su se istoričari, arheolozi, teolozi, književnici, etnolozi i istoričari umjetnosti, te je bibliografija o ukrasu klesanom na stećcima dostigla značajan obim.

U posljednjih nekoliko decenija čini se da je u nauci došlo do izmirenja dva suprotstavljena tumačenja. Malo je onih koji danas poriču da su prizori lova, turnira i kola na reljefima stećaka nastali kao ilustracija pogrebnog obreda. Većina istraživača složila se da porijeklo višefiguralnih scena treba da se traži u odnosu srednjovjekovnog čovjeka prema tajni zagrobne egzistencije i ritualu koji je neophodan da bi se duši pokojnika omogućio pristup novom boravištu.

Stećci ukrašeni prizorom kola mogu se vidjeti na čitavom prostoru na kojem se javlja ova vrsta nadgrobnih spomenika, s tim da je njihova koncentracija u donjem toku Neretve, posebno u okolini Stoca, Ljubinja, Nevesinja, Mostara, Lištice, Čapljine, Ljubuškog, zatim u okolini Jablanice, Duvna, Kupresa, na istoku Kalinovika, Gacka, Bileće, Trebinja, te u primorju oko Imotskog, Ploča, Slanog, Dubrovnika i Cavtata. Radi se o teritoriji koja je krajem 14. i u 15. vijeku, kada su nastali nadgrobnici najbogatije ukrašeni višefiguralnim prikazima, ulazila u sastav srednjovjekovne bosanske države.

Malo je sačuvanih natpisa na osnovu kojih bi se moglo izvršiti pouzdano datovanje reljefa na stećcima, ili prepoznati identitet pokojnika nad čijim grobom se nalaze stećci ukrašeni temom kola, ali je logično da su ekonomski i statusno nadmoćni naručioci – humska i bosanska vlastela – mogli da priušte raskošno ukrašen biljeg. O nadgrobniku kao svjedočanstvu o ekonomskom stanju pojedinca svjedoče bilješke V. Ćurčića i S. Markovića o prosidbama u kojima se od mladoženje zahtijeva materijalna spremnost da pokamenuje djevojku, to jest da joj nad grobom podigne kameni spomenik u slučaju da ona premine prije njega.

Nadgrobnike ukrašene višefiguralnim prikazima naručivali su pripadnici sve tri konfesije u srednjovjekovnoj Bosni.

Natpisi na stećcima koji spominju pravoslavne monahinje (Divicu u Vidoštaku 1231. godine ili Martu u Ošanićima 1572. godine) kao i otkriveni ostaci srednjovjekovnih crkava koje su se nalazile u nekropolama sa stećcima, a koje su služile istočnom ili zapadnom hrišćanskom obredu, dokazuju da su ovakve reljefe na stećcima naručivali pored vjernika “crkve bosanske” i pravoslavni i katolički žitelji Bosne i Huma. Nemali broj dokaza upućuje na pretpostavku da su ove krajeve u srednjem vijeku naseljavali pripadnici pravoslavne i katoličke vjeroispovijesti, zajedno sa pripadnicima “crkve bosanske”. Dubrovčani su bosanskom kralju i vlasteli obećali 1403. godine da će posredovati kod vizantijskog cara u oslobađanju na Kosovu zarobljene bosanske vlastele. Zna se da se Carigrad tada zauzimao za oslobađanje pravoslavnih hrišćana, a svakako ne jeretika. Patrijarh Genadije Sholarije (1453-1456) uputio je pismo monasima sinajskog manastira u kojem ih obavještava da je episkop iz Bosne pravoslavni i da ga stoga treba pominjati u molitvama i primiti darove koje monasima šalje herceg Stjepan Vukčić Kosača.

PROČITAJTE I OVO: Jelen u kamenu

Posebnu grupu reljefa na stećcima čine kola kojima se na čelu ili na začelju nalazi neka životinja, najčešće jelen, ili ona na kojima je kolovođa prikazan kako jaši na jelenu ili možda konju. Na nadgrobniku iz Uzarića isklesano je kolo koje predvodi osedlan konj kojeg vodi žena s obručem u uzdignutoj ruci. Jelen od najstarijih vremena u kultu mrtvih ima ulogu vodiča duše na onaj svijet. Tu ulogu iz prehrišćanskih kultova on zadržava i u hrišćanstvu – otuda potiču brojni prikazi jelena na sarkofazima i portalima širom Zapadne Evrope.

Takozvano Ljeljenovo kolo se u našim krajevima do skoro igralo u okviru posmrtnog obreda. Ono se negdje zove i Noćno kolo, Sitan tanac i Mučno kolo, a u božićnim igrama u Banatu kolovođa se maskirao kao jelen. Stoga jelen na stećcima može da predstavlja dio pogrebne svečanosti na kojoj se izvodilo kolo, čiji je kolovođa nosio masku jelena ili jahao na konju, budući da i konj ima simboličnu ulogu vodiča duše na onaj svijet.

Posmrtno kolo igralo se u srednjem vijeku i u Zapadnoj Evropi. Hrišćanska crkva se borila protiv paganskih posmrtnih običaja: sabori u Avinjonu 1209. i u Parizu 1212-1213. te u Trijeru 1227. zabranjuju igranje na grobljima i u crkvama, a sličnu zabranu donose i dubrovačke crkvene vlasti 1425. godine. Stoga sa mnogo vjerovatnoće može da se pretpostavi da se i na sahranama vlastele u Bosni i Humu igralo posmrtno kolo. Ako su igre bile dio pogrebnog rituala kod Južnih Slovena, postavlja se pitanje: zašto se kolo predstavlja samo na stećcima, a ne i na drugim južnoslovenskim nadgrobnim spomenicima?

Teme lova, kola i borbenih igara su nosioci magijskog značenja koje nije iščezlo hristijanizacijom. Područje sa stećcima je od najstarijih vremena pa do 15. vijeka bivalo van centara događaja, na periferiji dviju oblasti (Zapadnog i Istočnog carstva, odnosno zemalja orijentisanih prema Vizantiji i onih okrenutih ka Rimu) i u pogledu političkih interesa i u pogledu kulture i religije. Stoga bi moglo da se pretpostavi da je na ostalim oblastima Balkana naseljenim Slovenima snažna institucija hrišćanske crkve, sa svojom hijerarhijom, monaštvom i sveštenstvom ugušila ove običaje.

Ljiljana ŠEVO, Motiv kola na reljefima stećaka