Tajna drvene crkve

Na šesnaest kilometara istočno od Banja Luke, kod banje Slatine, na padinama brežuljaka, razasuto je selo Malo Blaško. Na zapadnom kraju sela, u bukovoj i hrastovoj šumi Osoje, na proplanku jedne glavice među retkim lipama, nalazi se stara drvena crkvica, posvećena Roždestvu Bogorodice. Mesto na kome je crkva veoma je staro. Oko crkve je groblje sa nekoliko starih mramorova-stećaka, sa ostacima kamenih nadgrobnih krstova iz 18. veka i sa grobovima iz 19. stoleća i skorašnjeg vremena.

Po pričanju meštana, bilo je ranije na ovom groblju oko 20 velikih stećaka. Pre više godina dva najveća su razbijena i neki ljudi su od njih ozidali bunare. Narod se ljutio na njih i negodovao. Nisu poslušali, ali se nisu dugo ni koristili. Voda je presušila, a bunari se zasuli, te seljaci tumače to kao posledicu nedela.

Kao i svuda gde se nalaze stećci, narod – impresioniran njihovom veličinom – priča o krupnim ljudima i divovima koji pod njima leže. Za mramorove veli da su stavljani zbog nekih životinja koje su u staro vreme iskopavale i jele mrtvace. Stećci su delom od sedre i krečnjaka. Za krečnjak seljaci kažu da takvog kamena nigde nema u neposrednoj okolini, no samo u majdanu kod Kiseljaka – kod izvora kisele vode u Slatini – u daljini od dva kilometra od ovog groblja, čudeći se kako su ovolike stene prevlačili po neravnom terenu. Niko ne zna od naroda kada je podignuta sadanja crkva, a priča se da je oduvek bila tu i da joj ima preko 500 godina. Slušali su od veoma starog čoveka Blagoja Jokmirovića, kome su “rasli drugi zubi” i koji je umro pre 40 godina, da mu je pričao otac kako je zapamtio kada je sadanje drveno “korito” na slemenu promenjeno.

Legenda priča kako je crkva sagrađena negde u šumi pa je sama došla preko noći na sadanje mesto. I ta priča ima svoje razumno tumačenje i opravdanje.

Sem toga, oko crkve ima zasađenih lipa, očigledno čovečijom rukom, jer po okolnim šumarcima nigde nema ovog drveta. Jedno staro stablo ima u prečniku više od jednog i po metra. Postoji panj jedne još starije koju je grom oborio 1943. godine. Bila je još deblja i šuplja. To je takođe znak starine, pošto lipa sporo raste. O većoj starosti ove crkvice imamo neposrednih i nesumnjivih istorijskih podataka. Na drvenom “kolu” – polijeleju – koji visi o konopcu na sredini crkve, izveden je zapis priložnika.

Ovaj zapis iz 1761, jasno dokazuje postojanje Blaške crkve u drugoj polovini 18. veka. Crkva je sagrađena pre ovoga datuma. No, u zapisu se ne govori ništa kojim je povodom priložen polijelej, da li prilikom podizanja ili obnove hrama. Pretpostavljam da je mogla biti pre obnova. Na to nas upućuje i stari antimins ove crkve iz 1743. godine, osvećen od patrijarha Arsenija IV, mada se ne zna da li je namenjen baš ovoj crkvi.

Može se pretpostaviti da je crkva postojala mnogo ranije, pa je prilikom bojeva oko Banja Luke (1737-1739) zapustela, oštećena ili izgorela, te je pedesetih ili šezdesetih godina obnovljena ili ponovo podignuta po sećanju na staru. Sam oblik crkve, prostota spoljašnjega izgleda, kao najobičnije starinske drvene kuće i jednostavan način gradnje, pokazuju bolje no išta njenu starinu. Njen izvanredan krov od hrastovog klisa sa pet slojeva daščica, koje su dugim vremenom trunule i doterale danas na dva do tri sloja, također svedoče veliku starinu.

Prema svemu ovome, današnja crkvena građevina stara je najmanje 200 pa i 250 godina. Staro groblje daje povoda da se misli sa izvesnom sigurnošću da je tu postojala crkva i pre ovoga doba, ako ne sadanja zgrada, onda druga, starija, jako slična ovoj, koja je takođe mogla trajati preko dve stotine godina. Na taj način se može opravdati narodno predanje o njenom petstogodišnjem postojanju na ovom mestu. A njeno poreklo možda potiče iz srednjeg veka.

U pogledu legende o njenom čudesnom preseljenju preko noći, ako nije samo opšta legenda, može se protumačiti da je njeno pripremanje izvršeno krišom u šumi, pa je posle za neko kratko vreme tajno sklopljena, i pred izvesnom netrpeljivom okolinom razglašeno da je sama došla. Tajanstvena priča sračunata je na utisak koji je imao da obezbedi opstanak bogomolje.

Petar MOMIROVIĆ, Naše starine (1953)