Bosna, jedna priča

Početkom 19. stoljeća živio je u Travniku Židov imenom Moše Havijo. On pređe na islam i primi ime Derviš Ahmed. Kao što mu ime kazuje, stupio je on u red derviša i kao takav prikazivao se naivnom puku kao svetac i čudotvornik. Pripovijeda se da je on razdraživao narod protiv Židova, koji su od toga morali mnogo da trpe. Godine 1817. imenovan je Derviš Mustafa paša bosanskim valijom. Židov Benjamin Pinto – koji je imao pristupa novom valiji – poduzeo je da valiju informiše o prevarama i lažima spomenutog Ahmeda. Posljedica je toga bila da je valija dao nevjernog Židova Ahmeda smaknuti.

Neupućeni narod među muslimanima koji su Ahmeda smatrali čudotvorcem, oplakivali su njegovu smrt, pa kada je godine 1819. Derviš paša nadomješten valijom Ruždi pašom, optužiše muslimani Židove kod novog paše da su oni prouzrokovali smaknuće Derviša Ahmeda. Netom prispjeli pohlepni Ruždi paša vidio je u tome dobru priliku da od Židova iznudi novaca.

Malu, siromašnu židovsku opštinu u Travniku – koja je zapravo bila optužena – ostavi paša na miru, ali od Židova glavnog grada Sarajeva tražio je paša ponajprije 50.000 groša. Kasnije se valjda predomislio pa je povisio svotu na 500.000 groša kao odštetu za život smaknutog Ahmeda. Paša dođe lično u Sarajevo i baci deset najuglednijih Židova, s rabinom Moše Danonom na čelu, u tamnicu i opomenu Židove da će uhapšenike smaknuti ako ne primi u roku od tri dana 500.000 groša. Opština nije mogla smoći tu za tadanje prilike ogromnu svotu. Velika tuga obuze sarajevske Židove koji su se sada smatrali izgubljenim, jer nijesu imali ni od koga da očekuju pomoć.

Neki ugledni starac imenom Rafael Levi, koga su i muslimani poštivali, došao je na ideju da apelira na čovječnost muslimanskih građana. Jednog petka, na dan kada su uhapšenici trebali biti smaknuti, obišao je Rafael Levi kavane u kojima su se obično muslimani sakupljali i dogovarali, te je dirljivim riječima prikazivao sakupljenim muslimanima žalosno stanje Židova.

Muslimani su bili duboko ganuti i nastojali su da plačućeg starca primire utješljivim riječima. Svi kao jedan zadadoše starcu časnu riječ da su pripravni i svoj život založiti za sigurnost uhapšenika.

Već ranom zorom – tako se pripovijeda – lati se oko 3000 muslimana oružja, opsjednu valiju u begluku, osvoje tamnicu i oslobode uhapšene Židove. Paši je uspjelo da na neka stražnja vrata umakne i da pobjegne u Travnik. Kratko vrijeme iza toga, godine 1819. prognala ga je visoka porta u Malu Aziju.

Židovska svijest (1920)