Mongolski bič nad Dubicom

Došli su odnekud sa istoka, ali su evropski hroničari tog doba bili uvjereni da ovi strašni konjanici stižu pravo iz pakla. U decembru 1240. opustošili su Kijev da bi se u proljeće naredne godine obrušili na Poljsku i Ugarsku. Nakon silnih pokolja i pljačke, u januaru 1242. godine prešli su zaleđeni Dunav. Progoneći odbjeglog ugarskog kralja Belu, pregazili su Slavoniju i stigli do Trogira na jadranskoj obali. Na tom putu, pod mongolski bič došla je i Dubica.

Krvava mongolska invazija pod vođstvom Batu-kana potrajala je šest godina (1236-1242) i za sobom ostavila pustoš čije će se posljedice u ovom dijelu Evrope osjećati i vijek kasnije. Procjenjuje se da su Mongoli na tlu Ugarske ubili četvrtinu tadašnjeg stanovništva, razorili brojna naselja i u ropstvo u daleke stepe poveli na hiljade ljudi. Pred njihovim konjima putovale su jezive priče o nezapamćenoj surovosti. “Ne štede nikoga”, šaputalo se, “oni su bez sumnje Božija kazna za sve naše grijehe”.

Kada su u aprilu 1241. kod mjesta Mohi do nogu potukli ugarsku vojsku, rasulo je bilo potpuno. Kralj Bela pobjegao je prvo u Zagreb (koji će ubrzo biti u plamenu), a potom i dalje ka Jadranu dok su neumorni mongolski odredi jurili za njim. Očajno i prestrašeno stanovništvo koje je izbjeglo mongolske sablje i noževe sklanjalo se u šume.

Opis Mongola iz pohoda na naše krajeve ostavio je dalmatinski hroničar Toma Arhiđakon koji piše da je riječ o “malenim ljudima grozomorne pojave”. Po zapisu ovog Splićanina, mongolski konji su “maleni ali jaki, naučeni na muku i glad”. Ni sami mongolski ratnici, piše on, nisu previše marili za hranu “kao da su od same okrutnosti živjeli”. Hljeb nisu jeli, hranili su se mesom i pili kobilje mlijeko ili krv.

“Odijelo im je od kože složene kao ljuske. Kacige su im od kože ili od željeza. Oružje im je zavinuta sablja, luk i strijelica s oštricom od željeza ili kosti, za četiri prsta dužom negoli naše”, zabilježio je Toma Arhiđakon.

Kralj Bela je na jadranskoj obali sačuvao glavu na ramenima, a u proljeće 1242. mongolske horde konačno su započele povlačenje ka svojoj postojbini. Po jednoj verziji, glasnici su iz Azije donijeli vijest o smrti velikog kana Ogadeja pa su vojskovođe i plemići krenuli natrag kako bi prisustvovali izboru novog mongolskog vladara. Po drugoj, osvajači su bili i više nego zadovoljni uspjehom i plijenom i smatrali su da je njihov zadatak na Zapadu barem za sada obavljen. Bilo kako bilo, Mongoli su do sredine 1242, preko Bosne, Srbije i Bugarske, otišli na istok. Vratiće se u Ugarsku 40 godina kasnije, ali će tokom te druge invazije doživjeti težak poraz u Transilvaniji.

Mala dubička utvrda sredinom 13. vijeka teško je nastradala u mongolskom napadu. Istoričar Ferdo Šišić piše da je Dubica potpuno razorena, iako su njeni stanovnici osvajačima sa istoka pružili odlučan otpor. Kada se u jesen 1242. godine kralj Bela vratio “na razvaline grada Zagreba”, posebnom poveljom je pohvalio mještane Dubice i naredio da se grad na Uni obnovi.

Po pisanju Tadije Smičiklasa, nakon sumornih izvještaja o razmjerama “mongolske katastrofe”, kralj Bela je donio niz ukaza i povlastica za gradove svog opustošenog kraljevstva. “Potvrdi kralj povlasti Petrinji, Samoboru, Trogiru, Hvaru, Varaždinu i Bišću, a potom Vukovaru, Dubici, Šibeniku, Virovitici, Križevcu i Jastrebarskom…Upravo iza ove katastrofe razvi se građanski život i podalje od Jadranskog mora”, piše Smičiklas.

Kako je nakon mongolske invazije stanovništvo bilo desetkovano, a golemi komadi zemlje bez vlasnika, kralj Bela pozvao je njemačke plemiće i žitelje evropskih zemalja da se nastane na tlu njegovog kraljevstva pa je, po Smičiklasu, “i previše njemačkog jezika, njemačkog običaja i zakona” ušlo u gradove na našem području. No, u isto vrijeme “cvala je i državna blagajna” pa je i obnova zemlje tekla brže.

Samo dvije godine nakon povlačenja Mongola, čini se da je Dubica u dobroj mjeri i obnovljena pa je 1244, uz već postojeći dominikanski samostan, u gradu sagrađen i samostan pavlina (Red Svetog Pavla Pustinjaka), najstariji na našim prostorima. Da se grad u narednih nekoliko godina dobrano razvio, svjedoči i to što su vitezovi templari bili voljni da u zamjenu za Dubicu ugarskoj kruni ustupe luku Senj koja im je bez sumnje donosila pristojne prihode. Tako je Dubica od 1269. godine i zvanično postala templarski posjed čime je započelo novo poglavlje u istoriji grada na obali Une.

O. RADULOVIĆ