Smrt Hipatije

Egipatska Aleksandrija, maj 415. godine naše ere. Jedna žena je zvjerski ubijena u crkvi koja se, da stvar bude gora, uzdiže na mjestu starog carskog svetilišta Kaisareion. Ne zna se ko su ubice, jedino se zna da se na čelu nalazi izvjesni Petar, sveštenik koji je na položaju lektora u Aleksandrijskoj crkvi. Starogrčki autori, iako gnjevni zbog tog divljačkog čina (uključujući i hrišćanske autore), škrti su na detaljima o okolnostima, što je ostavilo prostora mašti. Tako je, bar u modernoj istoriografiji HIPATIJA postala simbol za žrtvu netolerancije, pa i hrišćanskog opskurantizma.

Za Hipatiju, koja je u vizantijskoj književnosti predstavljena kao primjer mudre i učene žene, na Zapadu se obnovilo interesovanje nakon knjige koju joj je posvetio Englez JOHN TOLAND u Londonu 1720. godine. On je mladu i obrazovanu junakinju predstavio kao žrtvu hrišćanske netolerancije, otjelotvorene u aleksandrijskom patrijarhu KIRILU, koji tek što je bio postavljen na tu funkciju 412. godine.

Tolandova knjiga pokrenula je struju koja je, od VOLTERA do naših dana, idealizovala Hipatiju i od njene smrti načinila simbol izvjesnog kraja antike, kraja kulture, slobode mišljenja i osjećaja za lijepo.

Hipatija je bila kćer slavnog naučnika TEONA iz Aleksandrije, zaposlenog u Muzeju, nastavljača sjajne naučne škole, čija je reputacija ostala neukaljana do 4. vijeka naše ere. Rodila se negdje oko 355. godine i otac joj je bio prvi i glavni učitelj. Krenula je njegovim stopama, ali ga je ubrzo prevazišla i latila se najkompleksnije matematike. Hipatija se takođe zanimala za filozofiju. Oko sebe je okupila kružok pristalica i učenika. Iako zagrnuta sirotinjskom togom filozofa (tribon), ona je jedan od uglednijih učitelja u gradu.

Ona uopšte nije fanatična paganka okrenuta helenskoj prošlosti punoj bogova i junaka i po tome se razlikuje od nekih aleksandrijskih učitelja svog vremena. Hipatija kao da je ravnodušna prema paganskim bogovima. Vjerovatno se time objašnjava nepominjanje njenog imena u krvavim nemirima koji su potresali Aleksandriju 391. i 392. godine. Po izdavanju carskih edikata koji zabranjuju paganima vršenje javnog kulta, aleksandrijski patrijarh TEOFIL poveo je hrišćansku svetinu na uništavanje mjesta paganskih kultova, među kojima je bio i Serapeon, najpoznatije svetilište u gradu. Ta afera pokrenula je veliki broj paganskih intelektualaca, ali nijedan autor ne povezuje Hipatiju sa tim zbivanjima, kao da se ona držala podalje od svega.

Osim toga, stiče se utisak da Hipatija nije netrpeljiva prema hrišćanima. Njena dva najbliža prijatelja i učenika postala su episkopi. Ona se kreće u krugovima bogatih ljudi Aleksandrije, gdje su skoro svi hrišćani. Njen ugled privlači sve one koji se u Aleksandriji smatraju važnim ličnostima. Vjerovatno je ljubomora Kirila Aleksandrijskog nastala uslijed toga što je gledao kako ljudi hrle da je slušaju ili se posavjetuju s njom. Hipatija je, bez sumnje, uživala poštovanje zbog svojih vrlina, čestitosti, stalne potrage za istinom i izuzetne inteligencije.

LOUIS FIGUIER, Ubistvo Hipatije (1885)

Ko su Hipatijine ubice? Jedan jedini antički izvor, vizantijska enciklopedija poznata pod imenom Souda, osuđuje Kirila zbog potpirivanja tog ubistva. Pominje se samo jedna osoba, lektor Petar, odnosno sveštenik nižeg čina. Ne radi se o nepoznatoj rulji, već o određenoj grupi ljudi.

Razni pokazatelji ukazuju da je atentat vjerovatno kovala organizovana grupa parabalanai, sačinjena od 800 “bolničara” čija je dužnost bila da skupljaju siromašne i bolesne sa ulica i ukazuju im pomoć. Oni su, istovremeno, predstavljali blisku patrijarhovu gardu.

U takvim okolnostima, teško je ne dovesti Kirila u vezu sa Hipatijinim ubistvom. Iako on nije izdao naređenje, njegovo je ogorčenje moglo podstaknuti mržnju u njegovom okruženju. Njegova lična garda mogla je pomisliti da ispunjava neizrečenu patrijarhovu želju uklanjajući neugodnu ženu. Da ne pominjemo kako je za te zaklete hrišćane ubistvo paganke moglo da prođe i kao čin pobožnosti, tim prije što je manje-više smatraju za vračaru.

Bilo kako bilo, djeluje da je Hipatijino ubistvo zapravo posljedica konflikta između hrišćana, svjetovne i duhovne vlasti. Hipatija plaća cijenu svoje slave, uticaja, svog moralnog autoriteta i zalaganja za ograničenje moći crkve. Po Tolandu i Volteru, ubile su je “postrizane Kirilove dogme, zajedno sa fanatičnom ruljom” nakon što su je “ščepali tamo gdje je držala predavanje, vukli za kosu, kamenovali i spalili, a da im pri tom sveti Kiril nije uputio ni najmanji prigovor”.

Ovim ubistvom svijet je ostao uskraćen za jednu izuzetnu ženu, ali to nije kraj grčke antičke kulture i paganizma. Aleksandrija ostaje važan centar matematičkih i astronomskih istraživanja i na prelazu iz 5. u 6. vijek, grad doživljava intelektualni vrhunac.

Maurice SARTRE, Istorija Grčke