Nečujni glasovi vremena

Dugo je kroz istoriju ljudskog roda dnevno svetlo bilo jedino vreme kad je čovek mogao da radi. Bilo je sasvim prirodno da se upravo taj period prelaska Sunca preko neba, u cilju uspostavljanja prvih organizovanih oblika života, počne deliti na manje delove. Za prvo merenje vremena upotrebljen je verovatno najjednostavniji instrument ikada smišljen – štap vertikalno poboden u zemlju, nazvan gnomon, sa senkom koja se kreće u smeru suprotnom od kretanja Sunca.

Do sada najstariji pisani tekst o sunčanim časovnicima datira iz 732. godine pre naše ere. To je tekst iz Biblije (Druga knjiga o carevima) u kome se za “sunčanik Ahazov” smatra sunčani časovnik u obliku obeliska kralja Ahaza.

Ovi obelisci – gnomoni, stajali su na prostranim trgovima, tržnicama ili na ulazu u hram, a vreme je pokazivala njihova senka. Do danas je sačuvano nekoliko originalnih obeliska – gnomona. Jedan od najpoznatijih je 35,5 metara visok obelisk koji se danas nalazi na Trgu Svetog Petra u Rimu, a prenet je iz starog egipatskog grada Heliopolisa, sadašnjeg predgrađa Kaira, 38. godine po naređenju rimskog cara KALIGULE (14-41).

Međutim, ovaj monolit od crvenog granita je tek 1586, po naređenju pape SIKSTA V, postavljen na mesto na kojem se danas nalazi. Premeštanje na novu lokaciju trajalo je godinu dana, a izvedeno je po zamisli i pod nadzorom braće DOMENIKA i ĐOVANIJA FONTANE. Obelisk-gnomon spušten je i privezan uz pomoć ogromnih naprava: 800 odabranih ljudi i 140 konja vuklo je 44 konopca, svaki debljine čovečije ruke.

OBELISK NA TRGU SVETOG PETRA

U Africi, sunčanoj zemlji, odnosno u Egiptu – zemlji faraona – gde je oblak prava retkost, pronađen je i najstariji poznati sunčani sat koji datira iz doba vladavine TUTMOSA III iz približno 1500. godine pre naše ere. Taj prvi sunčani sat imao je oblik vodoravnog lenjira glavaša (dužine oko jedne stope) na čijem se kraju nalazio kratak štap postavljen na 90 stepeni sa poprečnicom, okrenut ka istoku, bacajući tako senku duž lenjira koji je imao podelu na šest časova. Kako se Sunce uzdizalo, senka se skraćivala sve do podneva kada je nestajala na oznaci za šesti čas. Ovi prvi sunčani časovnici bili su tačni samo prilikom ravnodnevnica, ali su značajni kao osnova za kasnije časovnike koji su uzimali u obzir promene položaja Sunca povezane sa godišnjim dobima.

Interesantno je kako se dužina sunčeve senke u drevnom Egiptu iskoristila za prvo merenje obima Zemlje. Merenje je izveo veliki grčki matematičar i astronom ERATOSTEN ALEKSANDRIJSKI (276-194. pre naše ere). On je iskoristio saznanje drevnih Egipćana da se u Sijeni (današnjem Asuanu) Sunce ogleda u najdubljem bunaru oko podne samo najdužeg dana u godini, što je značilo da je Sunce u samom zenitu, odnosno tačno u vertikalnom položaju nad Sijenom. U isto vreme, Sunce se u Aleksandriji, udaljenoj 5.000 stadija severno od Asuana, nalazilo pod uglom od 1/50 punog kruga ispod zenita. Ovu razliku Eratosten je odredio preko gnomona – štapa pobodenog u zemlju.

ERATOSTEN

Eratosten je izračunao da je pun krug, odnosno obim Zemlje, 50 puta veći, odnosno da iznosi 250.000 stadija. Kada je umesto štapa primenio visoki obelisk, dobio je tačniju cifru od 252.000 stadija. Ako je jedan stadij (grčka reč od koje smo preuzeli naziv za današnji stadion, znači trkalište dužine jednog stadija) jednak 517 stopa ili 157,6 metara, dobija se obim Zemlje od 39.700 kilometara.

Današnja precizna merenja su ustanovila da je obim zemlje 40.009 kilometara, što znači da je Eratosten, koristeći sunčevu senku, načinio grešku manju od jednog procenta.

Najstariji sunčani časovnik na teritoriji Jugoslavije potiče iz rimskog doba, s kraja 1. i početka 2. veka, a pronađen je u proleće 1981. godine u iskopinama ranoitaličkog groblja grada Sirmijuma, velike carske rezidencije, na mestu današnje Sremske Mitrovice. Kompozitna skulptura sa sunčanim satom izrađena je od belog mermera, a potiče iz groba ili mauzoleja nekog bogatog stanovika Sirmijuma. Njen položaj bio je strogo određen orijentacijom sunčanog sata koji je morao biti okrenut ka jugu. Na severnoj strani kompozicije je figura Atlasa u prirodnoj veličini, koji je prema grčkoj mitologiji, na svojim plećima držao nebeski svod. On ovde zapravo nosi hemisferični sunčani sat, umanjeni obrnuti model nebeskog svoda. Na južnoj strani su sedeće figure Herakla i Ifikla u zagrljaju, sinova boga Zevsa i Alkmene.

Nikola BURA, Istorija merenja vremena