Sefardi u Turskoj

Sefardi – Jevreji protjerani iz Španije i Portugalije, nastanili su se u raznim zemljama. Većina ih je otišla u Tursku, muslimansku zemlju koja se baš u to vrijeme stvarala na ruševinama Vizantijske carevine. Godine 1453. Turci su osvojili glavni grad Vizantije, Carigrad. Uskoro nakon toga, turski sultani zavladali su i Balkanskim poluostrvom. Od samog početka oni su bili blagonakloni prema jevrejskom stanovništvu. Španski izgnanici koji su pretrpjeli toliko okrutnosti od fanatičnih hrišćana, krenuli su u masama ka Turskoj, u nadi da će im odnosi sa muslimanima biti bolji od odnosa koje su imali sa hrišćanima.

Obrazovani španski Jevreji obavljali su velike trgovačke poslove u primorskim zemljama, a bavili su se zanatima i proizvodnjom, naročito baruta i vatrenog oružja za tursku vojsku. Priča se da je sultan Bajazit koji je naredio da vrata Turske budu širom otvorena za jevrejske useljenike rekao: “Kako je glup Ferdinard Španjolski, koji je izgonom Jevreja osiromašio svoju zemlju, a obogatio našu”.

Sefardske opštine u Carigradu, Solunu, Jedrenu i drugim gradovima Balkana znatno su porasle tokom prve polovine 16. vijeka. U glavnom gradu živjelo je oko trideset hiljada Jevreja koji su podigli četrdeset i četiri sinagoge.

Sefardi su se podijelili u grupe prema kraju, odnosno gradu svog porijekla i tako su organizovali svoje opštine. Tako su postojale kastiljska, aragonska, portugalska, kordovska, toledska i mnoge druge opštine. Među sobom su govorili španski ili portugalski, ali su ubacivali i poneke hebrejske riječi pa je tako nastao ladino, jezik kojim sefardski Jevreji na Balkanu i u Aziji govore još i danas.

Za vrijeme prvih turskih sultana, sa Jevrejima se u moćnoj turskoj državi postupalo liberalno. Sultani su imali lične ljekare i diplomate Jevreje, od kojih se jedan naročito istakao. To je bio JOSEF NASI, bogati bankar koji je sa svojom porodicom izbjegao iz Portugalije i u Carigradu se bavio krupnim poslovima. Sultan Sulejman visoko je cijenio njegove sposobnosti finansijskog stručnjaka pa je Nasi imao priličnog uticaja na državnu upravu. SELIM II, sin i nasljednik Sulejmana, bio je Nasijev prijatelj pa ga je imenovao za šefa diplomatske službe. Za stečene zasluge, sultan je Nasiju podario čitavo ostrvo Naksos u Egejskom moru. Zajedno sa velikim vezirom, Nasi je vodio tursku spoljnu politiku. Nakon smrti sultana Selima, Nasi se povukao iz politike, a ostatak života proveo je okružen jevrejskim učenjacima koje je pomagao. Umro je 1579. godine.

Ovaj period karakteriše i obnavljanje jevrejske zajednice u Palestini koja je do 1517. bila pod vlašću egipatskih sultana, a tada pala pod tursku vlast. U Palestini se u to vrijeme naselio veliki broj Jevreja iz Španije pa je ova regija odjednom postala veliki jevrejski centar.

Sredinom 17. vijeka u turskom gradu Smirni mladić po imenu SABATAJ CEVI izazvao je prilično komešanje objavivši kako je njemu suđeno da izbavi jevrejski narod. Oko njega se okupio krug mladih ljudi koji su pod njegovim rukovodstvom izučavali kabalu, postili s njim, “oslobađali se poroka” ronjenjem u moru i pjevanjem mističnih pjesama.

SABATAJ CEVI (1626-1676)

Plašeći se posljedica ovog pokreta, rabini Smirne izopštili su Cevija pa je on napustio grad i potom obišao mnoge zemlje, uključujući i Palestinu i Egipat, šireći poruku o svojoj božanskoj misiji. Nakon sedamnaest godina lutanja, vratio se u Smirnu gdje ga je dočekalo mnoštvo naroda sa povicima: “Živio naš kralj mesija”. Ulice su bile prepune ljudi koji su slušali govore oduševljenih “proroka” koji su objavljivali da će mesija uskoro stići u Carigrad, svrgnuti sultana i osloboditi Erec Israel. Godine 1666, Sabataj Cevi u pratnji nekoliko sljedbenika otišao je u Carigrad, ali je tamo odmah uhapšen i zatvoren u jednu od galipoljskih tvrđava.

Kada je izveden pred sultana, Cevi je u strahu od pogubljenja izjavio da je spreman da primi islamsku vjeru. Život mu je bio pošteđen, dobio je muslimansko ime i postao sluga u jednoj od carskih palata u Jedrenu.

Mada se “mesija” sam povukao, mnogi Jevreji i dalje su vjerovali u njega i mislili da je ovo napuštanje vjere samo privremeno. Kada su turske vlasti opazile da Jedrene postaje mjesto hodočašća za njegove sljedbenike, Cevi je prognan u Ulcinj gdje je i umro. Nakon njegove smrti, pokret je u Turskoj poprimio karakter vjerske sekte čiji su članovi vjerovali da je njihov vođa otišao u nebo te da će ponovo sići na zemlju da oslobodi jevrejski narod od njegovih patnji. Članovi sekte, većinom koncentrisani u Solunu, smatrali su da je on i više nego mesija, za njih je bio polubog. Turske vlasti su docnije zabranile sektu pa su svi pripadnici slijedili primjer svog mesije i postali muslimani. Ostataka ove polujevrejske i polumuslimanske sekte još ima u Solunu gdje iz zovu donme.

Simon DUBNOV, Istorija jevrejskog naroda

Komentariši

Upišite vaše podatke ispod ili kliknite na jednu od ikona da se prijavite:

WordPress.com logo

You are commenting using your WordPress.com account. Odjava /  Promijeni )

Google photo

You are commenting using your Google account. Odjava /  Promijeni )

Twitter slika

You are commenting using your Twitter account. Odjava /  Promijeni )

Facebook fotografija

You are commenting using your Facebook account. Odjava /  Promijeni )

Povezivanje na %s