Lakoća osvajanja

Nije teško objasniti zašto su Turci tako lako osvajali na Balkanu. Osmanska invazija vremenski se poklopila sa političkim rasparčavanjem i mnogi su nezavisni kraljevi, despoti i namjesnici malih balkanskih kneževina bez oklijevanja tražili pomoć spolja, kako bi riješili svoje unutrašnje razmirice. Za razliku od rasula koje je vladalo na Balkanu, Osmanlije su vodile dosljednu politiku i jedino su oni raspolagali vojnim snagama i centralizovanom vlašću nužnom za sprovođenje takve politike.

Imali su još jednu veliku prednost: bio je to janičarski korpus, prva stajaća vojska u Evropi. Sultan je ovaj korpus obrazovao od ratnih zarobljenika nakon zauzeća Jedrena i on se nalazio pod njegovom neposrednom komandom. U isti mah, u svakoj balkanskoj državi postojala je po jedna frakcija spremna da se veže za Ugre ili druge latinske hrišćane, kao i frakcija spremna da sarađuje sa Osmanlijama. Ukratko, plemstvo, gornji slojevi sveštenstva, ljudi od pera i dvorjani, okretali su pogled ka zapadnom svijetu tražeći od njega pomoć. Grčko pravoslavno stanovništvo fanatično se opiralo dominaciji Italijana i svakom katoličkom uticaju, dok su Osmanlije, koje su ih pomagale u toj borbi, ubrzo počele da pravoslavne hrišćane smatraju svojim vazalima. Između 1346. i 1352. godine Osmanlije su prodrle u Trakiju kao saveznici JOVANA KANTAKUZENA, a potom su u razdoblju 1356-1366 bugarskom kralju, kao svom savezniku, poslali pojačanje.

Osmanlije su poštovale feudalne principe. U početku su od svojih vazalnih kneževa zahtijevali sasvim mali godišnji danak, kao znak pokornosti islamskoj državi. Docnije su tražili da im vazalni knez pošalje svog sina kao taoca te da sam knez jednom godišnje dođe na Portu i zakune se na vjernost, kao i da šalje pomoćne trupe u sultanove ratne pohode.

Od vazalnih kneževa tražilo se da sultanove prijatelje i neprijatelje smatraju i svojim prijateljima odnosno neprijateljima. Ukoliko bi vazal omanuo u ovim dužnostima, njegova zemlja je proglašavana dar al-harbom i izlagana bespoštednom razaranju gazija. Tokom tog ranog perioda, niti jedna velika država nije se suprotstavila Osmanlijama, bilo na Balkanu bilo u Anadoliji, niti su se oni sukobili sa nekom velikom krstaškom vojskom, uprkos činjenici što je papa svojom bulom od 25. decembra 1366. proglasio krstaški rat.

Osmanskoj ekspanziji na Balkanu podjednako su išle na ruku društvene i političke prilike. Istraživanja pokazuju da je opadanje centralne vlasti u Vizantiji i drugim balkanskim državama teklo naporedo sa razvojem feudalizma. Manastiri i uticajne ličnosti po provincijama preuzimali su u posjed zemlju zvanu pronija koja je ranije bila pod državnom kontrolom. Prihodi od nameta sa ovih imanja služili su za podmirenje vojnih izdataka. Dobivši finansijske i zakonske koncesije od države, oni su ta poljska dobra pretvarali u imanja sa doživotnim pravom uživanja, te su tako mogli da povećaju namete i feudalne dažbine koje su izvlačili od seoskog življa.

U oblasti pod neposrednom osmanskom administracijom, ta imanja su ponovo potpala pod državnu kontrolu i pretvarana su u timare ili su kao nagrada za vojne zasluge dodijeljivani jajama, turskim zemljoradnicima koji su služili u vojsci kao pješaci. Ukinute su sve lokalne dažbine koje nisu bile propisane osnovnim odredbama Kanun-i-Osmani, osmanskog zakonika. Jedino je sultan svojim ukazom mogao ustanoviti neki prihod ili povlasticu. Dajući opšte smjernice, osmanski režim uspostavio je centralizovanu administraciju umjesto feudalne decentralizacije.

Za balkansko seljaštvo novi je režim morao značiti napredak u poređenju sa starim. Da bi se shvatilo preimućstvo osmanske administracije, valja jednostavno uporediti osmanske zakone sa zakonikom srpskog cara STEFANA DUŠANA. Na primjer, Dušanov zakonik propisuje da seljak radi za svog gospodara dva dana u nedjelji, dok osmanske odredbe nalažu da raja radi samo tri dana godišnje na spahijskom imanju.

Zaštita seljaštva od eksploatacije lokalne vlasti bila je osnovni princip osmanske administracije. Povrh toga, Osmanlije su zvanično priznavale pravoslavnu crkvu i u principu potiskivali katoličku širom svojih carskih zemalja. Svi ovi činioci su važni da bi se objasnila lakoća i brzina kojom su Turci izvršili ekspanziju na Balkanu i razlog koji je navodio seoski živalj da se ne pridruži svojim gospodarima pri pružanju otpora Osmanlijama.

Osmanlije su znale da vođenjem pomirljive politike prema hrišćanima mogu lakše proširiti svoje oblasti i povećati izvore svojih prihoda. Isto tako, sastavni dio njihove doktrine bio je tolerantan odnos prema domaćem plemstvu i vojničkoj klasi. Osmanlije su preuzimale pripadnike vojničke klase u svoju službu te su u Bugarskoj, Srbiji, Albaniji, Makedoniji i Tesaliji potvrđivali status hiljadama ratnika poznatih po slovenskom nazivu vojnik. Oni su dobijali pravo na plodouživanje državne zemlje utvrđene veličine, oslobađani su plaćanja dažbina i služili su kao borci u osmanskoj vojsci. Vlasi, hrišćanski nomadi, oslobađani su nekih nameta u naknadu što su vojevali kao pogranični stražari i uskoci.

Mnogi vojnici koje su Turci sakupljali u vazalnim državama služili su u osmanskoj vojsci pod komandom vlastitih knezova a da nisu morali da prime islam. Islam je, vremenom, sticao sve veći broj preobraćenika, ali je krajem 15. vijeka i dalje bilo timarnika čije su porodice u tri ili četiri generacije zadržale hrišćansku vjeru. Osmanizacija neke osvojene oblasti nije značila brz i radikalan preobražaj već postupan razvoj.

Halil INALDŽIK, Osmansko carstvo 1300-1600

Komentariši

Upišite vaše podatke ispod ili kliknite na jednu od ikona da se prijavite:

WordPress.com logo

You are commenting using your WordPress.com account. Odjava /  Promijeni )

Google photo

You are commenting using your Google account. Odjava /  Promijeni )

Twitter slika

You are commenting using your Twitter account. Odjava /  Promijeni )

Facebook fotografija

You are commenting using your Facebook account. Odjava /  Promijeni )

Povezivanje na %s