Laudon i dubički zarobljenici

“Dubica je sada samo gomila kamenja. Gradom se širi nesnosan zadah smrti od tijela mrtvih ljudi, konja i stoke razbacanih unutar zidina. Teško je povjerovati da je turska posada bila u stanju da tako dugo pruža otpor”. Ovako je dubičku tvrđavu opisao austrijski vojskovođa ERNST GIDEON VON LAUDON 27. avgusta 1788, dan nakon što su njegove trupe ovladale gradićem na Uni.

Austrijska vojska je, prije Laudona, od početka rata 1787, dva puta bez uspjeha navaljivala na Dubicu. Prvi put, u februaru 1788, napadom je komandovao pukovnik Knežević, zapovjednik Druge banske pukovnije. Nakon petočasovne borbe u kojoj su Austrijanci imali više od 100 poginulih i 312 ranjenih, ćesareva vojska povukla se preko Une. Ništa bolje nije prošao ni napad u aprilu. Po zapisu hroničara MULA MUSTAFE BAŠESKIJE, u odbrani Dubice, uz Banjalučane i Krajišnike, istakli su se i vojnici iz Visokog i Busovače, nakon čega je u grad stiglo pojačanje iz Sarajeva. Većina žena i djece iz Dubice tog je proljeća izbjegla u Sanski Most.

Nezadovoljan razvojem događaja, Beč poziva već penzionisanog sedamdesetogodišnjeg generala Laudona koji 16. avgusta 1778. naređuje artiljeriji da započne dejstva. Nakon deset dana žestokog bombardovanja, turska vojska se predala. Kako je Laudon dan kasnije izvjestio bečki dvor, poraženi komandant dubičke tvrđave zatražio je od austrijske strane da se njemu i vojnicima dopusti povlačenje ka jugu. Stari general je taj zahtjev bez razmišljanja odbio pa se u austrijskom zarobljeništvu našlo 414 osmanskih vojnika iz Dubice.

U izvještaju pedantnog Laudonovog štaba stoji da su među zarobljenima “dva bega, 18 aga, 24 barjaktara, 4 ćehaje, 34 odobaše, 19 čauša i 313 vojnika”. Austrijanci su u Dubici zarobili i osam hrišćana – “šestoricu vojnika i dvojicu slugu”. Među zarobljenima, bilo je 45 ranjenih ili bolesnih, a petorici turskih vojnika dopušteno je da na sigurno (“u unutrašnjost Bosne”) isprate preostale žene i djecu.

Laudon je, u znak poštovanja, zarobljenim dubičkim zapovjednicima dopustio da zadrže sablje i obećao im da će ranjeni i bolesni vojnici biti zbrinuti u austrijskim vojnim bolnicama. Konvoj zarobljenika iz Dubice prvo je upućen u Gradišku, a onda je u septembru 1788. njih 266 prebačeno u Mađarsku, u čuvenu tvrđavu Siget, dok je drugi dio završio u gradu Đer. Kada Laudon u oktobru sravni sa zemljom Novi, u Mađarsku će stići i 590 zarobljenika iz tog grada, uključujući i novskog kapetana Cerića.

Izvori o dubičkim zarobljenicima u Mađarskoj prilično su oskudni jer, kako napominje istoričar BALAZS LAZAR, dobar dio dokumenata iz tog doba neobjašnjivo je uništen nakon 1815. godine. Izvjesno je, međutim, da su se austrijske vlasti prema ovim zatočenicima odnosile neuobičajeno humano za to doba. Po odluci carske kancelarije, svaki zarobljeni pripadnik turske vojske dnevno je dobijao pola kilograma hljeba i 4 krajcera kojim je sebi mogao da kupi hranu za taj dan. Uprkos redovnom snabdjevanju i ljekarskoj službi, smrtnost među zarobljenicima ipak je bila visoka. Tako je u Sigetu, za nešto više od godinu dana zatočeništva, od ukupno 281 zarobljenika preminulo njih dvadeset. Turski zarobljenici u Mađarskoj više puta su se i pobunili.

TVRĐAVA I GRAD SIGET

Prvo su zahtijevali “dva topla obroka dnevno”, a onda su odbijali da jedu hranu “koju su dirale ruke hrišćana” pa im je zbog toga omogućeno da obroke pripremaju sami. Dubički zarobljenici u Sigetu, pozivajući se na sporazum sa Laudonom, protestovali su jer im nije dopušteno da, kada god to požele, izlaze iz tvrđave i šetaju gradom. Inače, upravo to se dešavalo u Đeru, gdje su turski zapovjednici u zarobljeništvu svakog dana šetali naoružani.

Konačno je reagovao i sam austrijski car JOZEF II koji je svojim zapovjednicima poručio da prema zarobljenim osmanskim vojnicima moraju zauzeti čvršći stav. “Kažite tim agama da se prema njima odnosimo daleko čovječnije nego što se Turci ponašaju prema nama. Dakle, bolje im je da budu mirni”, stoji u poruci austrijskog cara komandi u Sigetu.

Poređenja radi, austrijski vojnici koje su Turci zarobili u septembru te 1788. godine doživjeli su pravu golgotu. Oni su od rumunskog grada Karansebeša u maršu smrti čitavih 70 dana putovali do Istanbula pa je od 822 zarobljenika do turske prestonice stiglo tek njih 125. Jedan od preživjelih, poručnik GYORGY GORGEY opisao je docnije da su iscrpljenim austrijskim vojnicima Turci duž puta odsijecali glave ili uši kako bi u prestonici dobili neku nagradu.

Pregovori o razmjeni zarobljenika započeti su 1789. godine, na više strana. Najkonkretniji je, ipak, bio beg MUSTAFA BEŠIREVIĆ iz Ostrošca koji je svim silama nastojao da oslobodi svog rođaka ili brata, novskog kapetana MUSTAFU CERIĆA. Beširević je, naime, u avgustu 1789. ponudio da za Cerića austrijskoj strani preda izvjesnog oficira Filipovića. Dvije strane su potom, nakon niza peripetija, dogovorile da se od jeseni te godine započne sa redovnim razmjenama zarobljenika u mjestu Bašina Luka, nadomak tvrđave Drežnik. Tako je krajem septembra beg Cerić uspješno razmijenjen za poručnika Filipovića te su do februara naredne 1790. gotovo svi zarobljeni osmanski vojnici iz Novog i Dubice predati turskoj strani.

Austrijsko-turski rat okončan je Svištovskim mirom u avgustu 1791, koji su potpisali sada već novi austrijski car LEOPOLD II (Jozef II preminuo je u zimu 1790) i sultan SELIM III. Austrija se obavezala da turskoj strani vrati gotovo sve zauzete gradove, ali se sa sprovođenjem mirovnog sporazuma prilično otezalo pa su se turske trupe u Dubicu vratile tek pet ili šest godina kasnije.

O. RADULOVIĆ