Lov na “vještice”

Photo by Brett Sayles on Pexels.com

Procjenjuje se da je na tlu Evrope u periodu 1450-1750. zbog optužbi za vještičarenje mučeno i pogubljeno oko 35 hiljada žena. Naravno, ovi surovi procesi – tužni spomenici ljudskoj gluposti i praznovjerju – nisu mimoišli ni naše prostore. Tako su na tlu Hrvatske na lomačama skončale žene optužene, primjera radi, za “stvaranje oblaka i grada” ili za “letenje i izazivanje suše”. U Srbiji su, pak, i na početku 19. vijeka “vještice” bacane u vodu ili pečene na ražnju.

Hrvatski istraživači utvrdili su, prema sačuvanim spisima, da su na tamošnjem području od 14. do 18. vijeka održana 252 suđenja “vješticama” i “čarobnjacima”, pri čemu su u ogromnom broju slučajeva utamničene žene. Optužene su bile izložene različitim oblicima torture pa ne čudi što su mnoge od njih, pod mukama, priznavale sve i svašta. Koliko su ispitivanja bila pouzdana pokazuju i najčešće metode isleđivanja. Krvnik bi, naime, drenovom palicom svom snagom udario osumnjičenu po nosu pa bi na osnovu boje krvi “odredio” da li je vještica ili nije. Takođe, vjerovalo se da vještica ne može šest ili sedam puta izmoliti molitvu “Oče naš” a da se ne zbuni. Ukoliko bi optužena zamucala ili slično, to je bio jasan dokaz da je kriva. Korištene su i različite sprave za mučenje među kojima se svakako ističu “Vještičja stolica”, odnosno stolica prekrivena oštrim šiljcima za koju su “vještice” vezivane kožnim remenjem ili “Španski magarac” – visoka klupa sa oštricom umjesto sjedišta.

Na turobnoj listi osuđenih “vještica” nalaze se žene iz gotovo svih krajeva Hrvatske, a optužbe protiv njih su naprosto zapanjujuće. Tako je, na primjer, izvjesna MARGARETA spaljena na lomači 1496. jer je “razdvojila muža od žene”. KATA KAVNIČIJAN, URŠA BENEŠIĆ i DORA GOLUB spaljene su u Varaždinu 1585. godine zbog toga što su “letjele sa vješticama”. Nepoznata žena je u Međimurju završila na lomači 1675. jer je “sipala grad po seoskim poljima”. NEŠKA JERŠETKA je pogubljena 1696. jer je “plesala sa đavolom”. Tri godine kasnije, u Gradecu je spaljena ANA SIRKOVIĆ jer je – “spavala sa đavolom”.

Progon “vještica” i histerija biće zaustavljeni tek sredinom 18. vijeka, intervencijom carice MARIJE TEREZIJE. Ona je 1756. naložila da sve presude “vješticama” moraju biti potvrđene u Beču. Kada je u Križevcima 1758. godine – “zbog donošenja bolesti i pretvaranja u muhu”! – osuđena MAGDALENA LOGOMER – HERUCINA, carica je naredila da ona bude dopremljena u prestonicu. Dvorski ljekari i bečki istražitelji utvrdili su da Magdalena zasigurno nije vještica ali da je mučena i bolesna od čitavog procesa pa joj je carskim ukazom omogućen povratak kući i siguran život u Križevcima.

U Srbiji su “vještice” proganjane i početkom 19. vijeka pa su tek uspostavljene ustaničke vlasti bile prinuđene da reaguju. Akt Pravila voena i narodna, objavljen 1810, u članu 31. kaže:

“Ko bi se usudio veštice tražiti i žene mučiti kako što su bivale ovakve budalaštine ili u vodu bacati, ko bi ovo učinio, ovakvu ludost za koju se Srbima beli svet smeje, za ovakvu budalaštinu dosuđujemo mu ono što bi on činio rečenim vešticama, njemu da se učini”.

No, Glasnik Etnografskog instituta SANU (knjiga 47, 1998) piše da je i sam KARAĐORĐE PETROVIĆ činio “ovakve budalaštine” i učestvovao u lovu na “vještice”. DRAGOSLAV STRANJAKOVIĆ, jedan od njegovih biografa, navodi slučaj kada je Vožd lično vršio “istragu” (vještice, vjerovalo se, ne mogu da potonu) u Žabarima na sjeveroistoku Srbije.

“Kada su osumnjičene žene doveli, on (Karađorđe) naredi njihovim muževima da ih svuku i povežu u kvrgu. Posle toga stave svakoj klipak pod koleno i privežu za njega laktove tako da se glava s kolenima sastavi. Onda zađu njegovi momci pa vežu užetom ponaosob svaku ženu preko srede. Zatim jedan od momaka uhvati uže za drugi kraj, a drugi baci ženu sa visoke obale u vir. Čim jedna potone, odmah je izvuku. Pošto nije uspeo da nađe ni jednu vešticu, vrati se u Topolu”.

Po ovom izvoru, Karađorđe je naredio da, kao vještice, budu ubijene: PAUNA, žena PAVLA STANKOVIĆA iz Žabara i to tako što su je “privezali za ražanj i pekli dok nije sasvim izgorela” te maćeha njegovog buljubaše PETRA JOKIĆA koja je noževima “isječena na komade”. Karađorđev zet ANTONIJE PLJAKIĆ – “poznat po krvoločnosti” – navodno je ubijao žene za koje se sumnjalo da veštičare pa je tako, opet piše Glasnik Etnografskog instituta SANU, u Karanovcu “jednu babu, kao vešticu, živu ispekao”. U Pljakićevoj zaostavštini pronađeno je i Karađorđevo pismo iz 1811. u kome mu vođa Prvog srpskog ustanka “odobrava postupak isleđivanja veštica i vračara”.